Ból szczęki. Zaburzenia skroniowo-żuchwowe.

Spis treści

1. Czym są zaburzenia skroniowo-żuchwowe (TMD)
2. Objawy – od bólu twarzy po szum w uszach
3. Kogo najczęściej dotyczą schorzenia szczękowe
4. Skąd się biorą? Rola stresu i innych czynników
5. Wady zgryzu i choroby współwystępujące
6. Sprawdź sam – pytania przesiewowe

Czym są zaburzenia skroniowo-żuchwowe (TMD)

TMD to pojęcie parasolowe, obejmujące cały zbiór objawów związanych z bólem twarzy, napięciem i sztywnością mięśni żucia oraz trzaskami w stawie skroniowo-żuchwowym. To problem bardzo powszechny – dotyczy 29–31% populacji, czyli ponad 2 miliardów ludzi. Dla porównania: na cukrzycę, powszechnie uznawaną za chorobę częstą, choruje obecnie około 44 milionów osób, co stanowi jedynie ułamek tej liczby.

Objawy – od bólu twarzy po szum w uszach

Najważniejszym i najczęstszym objawem, z którym zgłaszają się pacjenci, jest ból twarzy – przede wszystkim mięśni żucia, czyli żwacza i mięśnia skroniowego. Charakterystyczna bywa też ich sztywność, szczególnie po przebudzeniu, co może wskazywać na bruksizm nocny. Lista pozostałych objawów jest jednak znacznie dłuższa:

• ból kilku sąsiadujących ze sobą zębów (nie jednego konkretnego),
• trzaski, kliki i uczucie tarcia w stawie tuż przed uchem,
• uczucie kulki w gardle i problemy z przełykaniem (tzw. globus), nasilające się w sytuacjach stresowych,
• objawy oczne i uszne, takie jak zaburzenia widzenia, szum, piski czy uczucie rozpierania ucha,
• bóle kręgosłupa szyjnego,
• odczucie niedopasowania zębów i zmiany zgryzu,
• bóle głowy spowodowane napięciem mięśni żucia.

W przypadku objawów ocznych i usznych kluczowe jest, aby najpierw wykluczyć przyczynę fizyczną – konieczne jest badanie okulistyczne lub laryngologiczne. Dopiero gdy struktury oka czy ucha są zdrowe, można rozważać wpływ mięśni żucia.

Wszystkie objawy można podzielić na trzy grupy: mięśniowe (ból, sztywność, szczękościsk), wewnątrzstawowe (trzaski i krepitacje, czyli uczucie „piasku” w stawie) oraz stawowe (ograniczenie otwierania ust i zmiany zwyrodnieniowe). Warto pamiętać, że staw skroniowo-żuchwowy to jedyny staw w organizmie, który pracuje bez przerwy.

Kogo najczęściej dotyczą schorzenia szczękowe

U jednej osoby zwykle występuje więcej niż jeden objaw – takie współwystępowanie dotyczy ponad 60% pacjentów. TMD najczęściej dotyka kobiet, a szczyt zachorowań przypada na okres między 20. a 40. rokiem życia. Typowy profil to młoda kobieta, u której obok dolegliwości szczęki pojawiają się bóle głowy i kręgosłupa szyjnego, obniżony nastrój, a niekiedy przewlekłe zespoły bólowe.

Skąd się biorą? Rola stresu i innych czynników

Przyczyny TMD są wieloczynnikowe. Do czynników predysponujących należą uwarunkowania anatomiczne oraz cechy osobowości – introwersja, skłonność do lęku czy obniżonego nastroju. Głównym czynnikiem wyzwalającym objawy jest jednak stres psychofizyczny. Warto przyjrzeć się, czy w ciągu około sześciu miesięcy przed pojawieniem się dolegliwości nie doszło do silnie stresującego wydarzenia – związanego z pracą, życiem osobistym (np. strata bliskiej osoby, rozstanie) czy miejscem zamieszkania (przeprowadzka, kredyt). Co ciekawe, w skalach stresu nawet ślub bywa oceniany wysoko ze względu na towarzyszące mu napięcie.

Znaczenie mają również: genetyczna tendencja do odczuwania bólu przewlekłego, czynnik hormonalny (tzw. hipoteza estrogenowa – torebka stawu skroniowo-żuchwowego jest gęsto usiana receptorami estrogenowymi) oraz układ limbiczny, który łączy bodźce bólowe z emocjami i sprawia, że silny stres mocniej się utrwala. Osobną grupą są parafunkcje, czyli nawyki niezwiązane z naturalną funkcją narządu żucia: obgryzanie paznokci i skórek, przygryzanie policzków, gryzienie długopisu czy żucie gumy (powyżej 4 godzin dziennie to udokumentowany czynnik ryzyka).

Wady zgryzu i choroby współwystępujące

Kiedyś uważano, że to wady zgryzu są główną przyczyną TMD. Dzisiejsza wiedza temu przeczy – badania pokazują, że w grupie osób z zaburzeniami skroniowo-żuchwowymi wady zgryzu występują równie często jak ich brak. Dominującą przyczyną pozostaje stres emocjonalny, a nie zgryz.

Z TMD współwystępuje kilka chorób, których wspólnym mianownikiem również jest stres emocjonalny. Na pierwszym miejscu wymienia się depresję i zaburzenia lękowe, dalej bruksizm oraz bóle głowy (przede wszystkim migreny i napięciowe bóle głowy). Współwystępować mogą też przewlekłe zespoły bólowe, takie jak endometrioza, wulwodynia czy przewlekłe zapalenie pęcherza. Współwystępowanie oznacza, że obie choroby pojawiają się jednocześnie u tej samej osoby, ale nie łączy ich związek przyczynowo-skutkowy.

Sprawdź sam – pytania przesiewowe

Istnieje proste narzędzie przesiewowe złożone z pięciu pytań. Odpowiedz, czy w ostatnim czasie zdarzyło Ci się:

• odczuwać ból w skroniach, żuchwie lub szczęce po którejś ze stron,
• mieć bóle głowy w okolicy czoła, skroni lub potylicy (w ciągu ostatnich 30 dni),
• słyszeć dźwięki w stawie podczas ruszania żuchwą (w ciągu ostatnich 30 dni),
• doświadczyć przeskakiwania lub blokowania się żuchwy przy otwieraniu ust,
• mieć sytuację, w której nie mogłeś zamknąć ust, bo żuchwa zablokowała się w szerokim otwarciu.

Pomocny jest też krótszy kwestionariusz 3Q/TMD, który pyta o ból twarzy lub stawu, ból przy otwieraniu ust i przeżuwaniu oraz blokowanie i przeskakiwanie w stawie – z częstotliwością raz w tygodniu lub częściej. W obu narzędziach interpretacja jest taka sama: choćby jedna odpowiedź twierdząca stanowi wskazanie do dalszej diagnostyki u fizjoterapeuty stomatologicznego. Jeśli rozpoznajesz u siebie powyższe objawy, warto umówić się na konsultację.