Wypalenie zawodowe

Spis treści

1. Trzy obszary wypalenia zawodowego
2. Etapy wypalenia – od zmęczenia po poddanie się
3. Kto jest najbardziej narażony
4. Czynniki ryzyka: osobowe, zawodowe i firmowe
5. Jak przeciwdziałać i sobie radzić

Trzy obszary wypalenia zawodowego

Wypalenie rozpatruje się w trzech obszarach. Pierwszym jest wyczerpanie emocjonalne, któremu towarzyszy poczucie ogólnego zmęczenia, niechęć do podejmowania czynności zawodowych i spadek mobilizacji do działania; w konsekwencji mogą pojawić się objawy fizyczne utrudniające wykonywanie obowiązków.

Drugim obszarem jest depersonalizacja – mechanizm obronny stosowany przez osoby pracujące w bezpośrednim kontakcie z innymi, aby poradzić sobie z przeciążeniem emocjonalnym. Polega między innymi na bezosobowym zwracaniu się do osób, którym chcemy pomóc. W efekcie rośnie dystans, a możliwości realnej pomocy stają się coraz bardziej ograniczone.

Trzeci obszar to ocena własnych kompetencji zawodowych. Pracownik zaczyna postrzegać siebie jako mało kompetentnego, a jeśli w porę tego nie zweryfikuje, poczucie ograniczonych kompetencji może rozlać się na globalne postrzeganie siebie – jako osoby, która popełnia mnóstwo błędów i „nie nadaje się do niczego”.

Etapy wypalenia – od zmęczenia po poddanie się

Wypalenie jest procesem, a na każdym rozpoznanym etapie można wdrożyć działania zaradcze, które zapobiegną nasileniu objawów.

• Faza pierwsza – nadmierne zmęczenie, nadmierna senność lub przeciwnie: bezsenność, bóle (m.in. głowy, wynikające z napięcia), spadek witalności. Energiczny dotąd pracownik wykonuje te same zadania wolniej i z większą niechęcią, staje się mniej wydajny i popełnia więcej błędów. Objawy są dokuczliwe, ale można im zaradzić – zwykle zaleca się dłuższy urlop.
• Faza wątpliwości i wstydu – dołączają wątpliwości co do sensowności pracy i własnej skuteczności oraz wstyd, że jest się niekompetentnym. Pojawia się racjonalizacja (szukanie przyczyn wyłącznie na zewnątrz: szef, natłok obowiązków) oraz wycofywanie się, np. przedłużanie przerw czy spóźnienia. Oprócz urlopu warto rozważyć zmianę charakteru pracy w obrębie tej samej organizacji – inny dział lub stanowisko. Szczera rozmowa z przełożonym to szansa nie tylko dla pracownika, ale i dla firmy, która może zatrzymać doświadczoną osobę.
• Faza cynizmu – dystans przenosi się z klientów na własny zespół. Pracownik trafia „na cenzurowane”, a zachowania współpracowników odbiera jako nieprzychylne. Reaguje wycofaniem z kontaktów lub agresją. Na tym etapie dłuższy urlop już nie pomaga, konsekwencje zdrowotne się nasilają, a powrót do wcześniejszych faz jest praktycznie niemożliwy – często kończy się rezygnacją lub zwolnieniem.
• Faza poddania się – wyczerpuje się zestaw strategii zaradczych. Potrzebna jest pomoc specjalistów, nierzadko farmakoterapia w obszarze obniżonego nastroju oraz psychoterapia nakierowana na poczucie własnej wartości. Rozwiązaniem bywa już tylko zmiana pracy lub charakteru aktywności zawodowej.

Kto jest najbardziej narażony

Bardziej podatne na wypalenie są osoby, które mają ograniczone umiejętności modyfikowania własnej aktywności zawodowej, trudność w organizowaniu sobie czasu relaksu i odreagowania, brak wsparcia w otoczeniu zawodowym i prywatnym, niskie poczucie skuteczności podejmowanych działań, wysokie poczucie bezradności zawodowej lub nieracjonalne przekonania dotyczące pracy. Wszystkie te predyspozycje można zamknąć w jednym zdaniu: kto szybko i intensywnie się zapala, ten równie szybko może ulec wypaleniu.

Czynniki ryzyka: osobowe, zawodowe i firmowe

Ryzyko wypalenia zależy od trzech grup czynników:

1. osobowych – stawianie sobie nierealistycznych celów, bardzo duże zaangażowanie w pracę, silna potrzeba bycia docenionym, nadmierna identyfikacja z firmą,
2. związanych z charakterem pracy – praca skomplikowana i złożona, niejasny zakres obowiązków, zadania nudne i powtarzalne albo zbyt trudne,
3. charakterystycznych dla firmy – niejasne zasady komunikacji, brak nagród i pochwał, niesprawiedliwe traktowanie pracowników, duży nacisk na produktywność, rozbieżność między osobistymi wartościami a systemem firmy.

Im więcej takich czynników występuje w jednym miejscu pracy, tym większe prawdopodobieństwo, że doświadczymy wypalenia.

Jak przeciwdziałać i sobie radzić

Specjaliści zalecają odpoczynek, asertywność oraz umiejętność oddzielania spraw zawodowych od osobistych. Pomaga spędzanie czasu z grupą odniesienia zawodowego, ale istotne jest też kierowanie aktywności pozazawodowej w stronę grup społecznych zupełnie niezwiązanych z miejscem pracy. Ideą odpoczynku jest wygospodarowanie w codzienności czasu tylko dla siebie – na ulubioną książkę, spacer czy inną przyjemność.

Warto pamiętać, że wypalenie zawodowe to syndrom, który może dotknąć każdego, kto pracuje w bezpośrednim kontakcie z drugim człowiekiem. Poznanie jego objawów i etapów pozwala być bardziej świadomym i uważnym na własne reakcje, zachowania oraz myśli dotyczące swoich kompetencji zawodowych.

Artykuł powstał na bazie transkrypcji nagrania wideo, aby ułatwić dostęp do treści w formie tekstowej. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Celem materiału jest promocja zdrowia i profilaktyki chorób. Pamiętaj, że proces leczenia powinien być dostosowywany do indywidualnej sytuacji pacjenta. Jeżeli zauważasz u siebie niepokojące objawy, skonsultuj je z lekarzem.