Uczulenie na lateks – objawy, leczenie i alergia na prezerwatywy

Spis treści

1. Czym jest uczulenie na lateks?
2. Objawy uczulenia na lateks
3. Czy prezerwatywy mogą powodować reakcje alergiczne?
4. Diagnostyka alergii na lateks
5. Leczenie uczulenia na lateks
6. Codzienna profilaktyka – czego unikać?

• Najczęściej zadawane pytania

Czym jest uczulenie na lateks?

Nazwa lateks pochodzi od łacińskiego słowa latex, co oznacza płyn, sok. Lateks naturalny jest mlekopodobną emulsją zwana mleczkiem kauczukowym otrzymywaną przez nacinanie drzew kauczukowych. Tradycyjne metody przerabiania lateksu umożliwiają uzyskanie kilku rodzajów kauczuku naturalnego, z którego następnie w procesie wulkanizacji otrzymuje się gumę naturalną. Obecnie wytwarza się w skali światowej około 6 milionów ton gumy.

Uczulenie na lateks to nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na białka zawarte w naturalnym kauczuku. Przy pierwszym kontakcie organizm może „zapamiętać" lateks jako zagrożenie i zacząć produkować przeciwciała. Przy każdym kolejnym kontakcie – nawet z pozornie niegroźnym przedmiotem, jak balon czy gumka do skarpetek – układ odpornościowy uruchamia alarm i wywołuje objawy alergiczne.
 

Kto jest najbardziej narażony?

Ryzyko alergii na lateks rośnie wprost proporcjonalnie do częstości kontaktu z tym materiałem. Najbardziej narażone są:

• dzieci z rozszczepem kręgosłupa z towarzyszącą przepukliną oponowo-rdzeniową, które wymagają wielu operacji i cewnikowań od urodzenia (w tej grupie uczulenie sięga ok. 37%, ale istnieje duże zróżnicowanie danych nawet w obrębie samej Europy);
• pacjenci, którzy przebyli liczne zabiegi operacyjne;
• osoby pracujące w ochronie zdrowia: lekarze, pielęgniarki, dentyści i stomatolodzy (w Polsce problem dotyczy w zależności od badania 5,9 do 18,3% pracowników służby zdrowia);
• osoby z atopią – pacjenci z atopowym zapaleniem skóry, astmą lub alergicznym nieżytem nosa, mają genetyczną skłonność do uczuleń;
• osoby chore na kontaktowe zapalenie skóry;
• pracownicy przemysłu gumowego;
• osoby regularnie stosujące prezerwatywy lateksowe, ponieważ błona śluzowa pochwy i żołędzi wchłania alergeny znacznie szybciej niż skóra dłoni.

Gdzie występuje lateks na co dzień?

Lateks jest zaskakująco wszechobecny. W gabinecie lekarskim i szpitalu kryje się w rękawicach chirurgicznych, cewnikach, drenach, maskach anestezjologicznych, a nawet w korkach fiolek z lekami. W domu i w życiu codziennym znajdziemy go w balonach, gumkach recepturkach, gumkach do bielizny i skarpetek, podeszwach butów sportowych, kaloszach, materacach lateksowych, wężach ogrodowych i – co najważniejsze dla wielu osób – w prezerwatywach. 

Objawy uczulenia na lateks

Objawy kliniczne alergii na lateks są uzależnione przede wszystkim od ekspozycji, ale także od stopnia uczulenia oraz ilości i rodzaju alergenu. Najczęściej dochodzi do reakcji lokalnej:

• skórnej, np. po założeniu rękawiczki lateksowej;
• w obrębie błony śluzowej jamy ustnej, np. po badaniu i leczeniu stomatologicznym, po nadmuchaniu balonika;
• pochwy, np. po badaniu ginekologicznym lub użyciu prezerwatywy;
• ze strony nosa lub oskrzeli, np. droga wziewna – spowodowana cząsteczkami lateksu przytwierdzonymi do drobin rozpylanego talku.

Niezależnie od miejsca ekspozycji zawsze możliwe jest uogólnienie reakcji z zajęciem wielu narządów i rozwojem wstrząsu anafilaktycznego. U chorych niejednokrotnie obserwuje się stopniowy rozwój kolejnych etapów alergii, określany jako marsz alergii na lateks. Pierwszą reakcją w takich przypadkach jest pokrzywka kontaktowa skóry rąk. Kolejno mogą dołączać się obrzęki naczynioruchowe, objawy nosowe i objawy z dolnych dróg oddechowych.

U każdego chorego przebieg alergii jest indywidualny, nieprzewidywalny i możliwe jest wystąpienie wstrząsu lub reakcji wielonarządowej jako pierwszej manifestacji klinicznej choroby. Rozpoznanie alergii na lateks we wczesnym okresie uczulenia ma duże znaczenie praktyczne. Przerwanie ekspozycji może wówczas zapobiec dalszej ewolucji procesu alergicznego.

Objawy skórne

Najczęściej do pierwszego kontaktu z lateksem dochodzi przez skórę. Mogą pojawiać się na niej trzy różne rodzaje reakcji:

• Wyprysk kontaktowy z podrażnienia – jest to nieswoisty stan zapalny skóry związany z jej fizycznym lub mechanicznym uszkodzeniem Skóra pod szczelną rękawiczką jest wilgotna, ociera się o puder i środki odkażające. Pojawia się suchość, pękanie naskórka, zaczerwienienie i pieczenie dłoni – bez udziału układu odpornościowego.
• Alergiczny wyprysk kontaktowy – reakcja nadwrażliwości typu opóźnionego -objawy pojawiają się w ciągu 24-48 godzin po ekspozycji. Wywołują ją nie białka lateksu, lecz chemikalia używane w procesie produkcji gumy. Na skórze tworzą się pęcherzyki, pojawia się intensywny świąd i obrzęk – dokładnie w miejscu styku z gumowym przedmiotem.
• Pokrzywka kontaktowa – to natychmiastowa reakcja na białka lateksu. W ciągu kilku minut od kontaktu np. z balonem lub rękawiczką pojawiają się swędzące bąble otoczone zaczerwienioną skórą. Może dojść też do obrzęku naczynioruchowego – np. obrzęku warg lub powiek.

Objawy oddechowe

Objawy dotyczące dróg oddechowych pojawiają się, gdy cząsteczki lateksu są obecne w powietrzu, najczęściej związane z pudrem używanym w rękawicach starszego typu. W zamkniętych pomieszczeniach może to wywołać alergiczny nieżyt nosa z wodnistym katarem, seryjnym kichaniem i świądem nosa oraz gardła, a także zapalenie spojówek z łzawieniem, pieczeniem i obrzękiem powiek. Najpoważniejszą postacią jest astma lateksowa – z napadami duszności, świszczącym oddechem i uczuciem ucisku w klatce piersiowej. Długotrwałe narażenie zawodowe może trwale uszkodzić płuca.

Objawy ogólnoustrojowe (w tym wstrząs anafilaktyczny)

Najniebezpieczniejszym rodzajem ekspozycji jest droga parenteralna, czyli pozajelitowa – gdy alergeny lateksu dostają się do krwioobiegu podczas iniekcji, np. z korków zatykających fiolki lub w czasie zabiegu operacyjnego. Szczególnie zdradliwy jest wstrząs podczas operacji w znieczuleniu ogólnym – pacjent nie może sam zgłosić objawów, a zespół medyczny może mylnie przypisać nagły spadek ciśnienia działaniu leków anestetycznych. Niebezpieczna jest też ekspozycja przez błony śluzowe jamy ustnej, odbytu i pochwy.

Wstrząs anafilaktyczny to najbardziej dramatyczna i bezpośrednio zagrażająca życiu forma tej alergii. Dochodzi do gwałtownego rozszerzenia naczyń krwionośnych i spadku ciśnienia, obrzęku krtani i głośni, prowadzących do niewydolności oddechowej, a także zaburzeń rytmu serca i utraty przytomności.

Kiedy mogą pojawiać się objawy po kontakcie z lateksem?

Czas reakcji to kluczowa wskazówka diagnostyczna, która pomaga odróżnić typ alergii:

• reakcja natychmiastowa (Typ I) – pojawia się już po kilku minutach do godziny od kontaktu z lateksem – najrzadziej występująca, ale potencjalnie o najcięższym przebiegu – może prowadzić do anafilaksji;
• reakcja opóźniona (Typ IV) – narasta przez 12–48 godzin, niekiedy do 4 dni – typowym obrazem jest alergiczny wyprysk kontaktowy na skórze, wywołany chemikaliami z gumy;
• podrażnienie mechaniczne – może pojawić się od razu lub narastać stopniowo np. po wielu godzinach noszenia rękawic.

Czy prezerwatywy mogą powodować reakcje alergiczne?

Alergia na prezerwatywy jest możliwa, bowiem jest to jedna z najczęstszych form kontaktu z alergenami lateksu. Problem dotyczy zarówno osoby używającej prezerwatywy, jak i jej partnerki lub partnera. Błona śluzowa pochwy i żołędzi jest znacznie cieńsza i lepiej ukrwiona niż skóra dłoni – alergeny przenikają przez nią szybciej i w większym stężeniu. Rozpuszczają się też w naturalnym śluzie i lubrykantach, czyli preparatach nawilżających, co ułatwia ich wchłanianie przez tkanki obojga partnerów.
 

Objawy alergii na prezerwatywy

Symptomy alergii intymnej pojawiają się zazwyczaj w trakcie stosunku lub w ciągu kilku minut po jego zakończeniu. Należą do nich:

• intensywny świąd i pieczenie w okolicy intymnej, często tak silne, że uniemożliwiają one kontynuację zbliżenia;
• obrzęk narządów płciowych – u kobiet znaczne powiększenie warg sromowych, u mężczyzn bolesny obrzęk prącia i moszny;
• zaczerwienienie i rumień – skóra i błony śluzowe stają się intensywnie czerwone i lśniące;
• pokrzywka kontaktowa krocza i brzucha – bąble mogą pojawić się nie tylko na genitaliach, ale wszędzie tam, gdzie prezerwatywa miała kontakt ze skórą;
• ból podczas stosunku (dyspareunia), wynikający z natychmiastowego zapalenia błony śluzowej;
• stan zapalny po stosunku, który utrzymuje się przez kilka dni i może powodować bolesne pęknięcia oraz złuszczanie się naskórka.

Kiedy podejrzewać, że objawy nie są spowodowane przez alergię?

Wiele dolegliwości intymnych bywa mylnie diagnozowanych jako alergia na lateks, co opóźnia właściwe leczenie. Warto znać najczęstsze różnice.

1. Infekcja grzybicza (kandydoza) wywołana przez drożdżaka Candida albicans charakteryzuje się białymi, serowatymi upławami, których przy alergii nie ma. Świąd jest stały i nie wiąże się wyłącznie z kontaktem z prezerwatywą.
2. Podrażnienie środkiem plemnikobójczym (nonoksynol-9) może dawać objawy bardzo podobne do alergii – ten detergent niszczy co prawda plemniki, ale drażni też delikatny nabłonek pochwy. Objawy mogą ustąpić po zmianie marki prezerwatywy.
3. Otarcia mechaniczne przy niewystarczającym nawilżeniu powodują uszkodzenia naskórka i pieczenie przy oddawaniu moczu po stosunku, ale nie wywołują bąbli ani obrzęku.
4. Waginoza bakteryjna objawia się szarymi upławami o charakterystycznym rybim zapachu, czego przy alergii na lateks nie obserwujemy.
5. Alergia na lubrykanty to reakcja na glikol propylenowy, parabeny lub substancje zapachowe w żelach intymnych, która może wyglądać niemal identycznie jak uczulenie na lateks.

Różnicowanie objawów intymnych – tabela

Tabela służy wyłącznie orientacji wstępnej. Postawienie diagnozy wymaga konsultacji lekarskiej. Przy objawach intymnych diagnostyka alergologiczna i ginekologiczna powinny być prowadzone równolegle.

Jakie prezerwatywy zamiast lateksowych?

Dla osób z alergią na lateks dostępne są dwie sprawdzone i skuteczne alternatywy.

• Prezerwatywy poliizoprenowe mają podobną elastyczność i miękkość do naturalnej gumy, ale są produkowane w laboratorium bez użycia białek roślinnych. Dobrze przewodzą ciepło i są szeroko dostępne w aptekach.
• Prezerwatywy poliuretanowe są 3-krotnie wytrzymalsze od lateksu, dzięki czemu można je wytwarzać w wersji ultracienkiej (0,01–0,02 mm). Mogą być używane z lubrykantami na bazie olejów, choć są mniej elastyczne niż poliizopren.
   

Diagnostyka alergii na lateks

Rozpoznanie alergii na lateks wymaga wizyty u alergologa. Samodzielne wystawianie się na kontakt z lateksem w celu „sprawdzenia" uczulenia jest niebezpieczne i może wywołać ciężką reakcję.
 

Wywiad i testy skórne

Alergolog zbiera szczegółowy wywiad skoncentrowany na sytuacjach wyzwalających objawy – czy świąd pojawia się po nadmuchaniu balonika, po wizycie u dentysty, po zjedzeniu banana? Odpowiedzi pozwalają zawęzić diagnozę jeszcze przed wykonaniem badań.

Podstawowym narzędziem są punktowe testy skórne (Skin Prick Tests). Na skórę nakłada się kroplę standaryzowanego ekstraktu z lateksem i delikatnie nakłuwa naskórek. Wynik odczytuje się po 20 minutach – bąbel o średnicy co najmniej 3 mm potwierdza uczulenie. Przy podejrzeniu reakcji opóźnionej na chemikalia z gumy stosuje się testy płatkowe, w których alergeny pozostają w kontakcie ze skórą pleców przez 48 godzin.

Testy IgE

Badanie krwi na swoiste przeciwciała IgE przeciwko lateksowi (oznaczenie k82) jest bezpieczniejszą opcją dla osób, które przeszły już wstrząs anafilaktyczny. Nowoczesna diagnostyka komponentowa (system ImmunoCAP) pozwala sprawdzić, na które konkretnie białka Hev b reaguje pacjent. U dzieci z rozszczepem kręgosłupa i przepuklinami rdzenia kręgowego, a także u pacjentów po przebytych wielokrotnych zabiegach operacyjnych alergenami głównymi są Hev b1 i Hev b3. U pracowników ochrony zdrowia Hev b 6.01 i Hev b5. Natomiast do głównych alergenów lateksu związanych z występowaniem reakcji krzyżowych na banana, awokado i kiwi należą Hev b 6.01, Hev b6.02, a w mniejszym stopniu Hev b2, Hev b8, Hev b12.

Diagnostyka różnicowa z infekcjami intymnymi

Gdy objawy dotyczą okolicy intymnej, diagnostyka alergologiczna powinna iść w parze z ginekologiczną. Ginekolog ocenia biocenozę pochwy, pobiera wymaz na posiew i sprawdza stopień czystości pochwy. Przed takim badaniem nie należy stosować leków przeciwgrzybiczych bez recepty – mogą one zamaskować obraz infekcji i utrudnić prawidłowe rozpoznanie.

Leczenie uczulenia na lateks

Alergia na lateks jest w obecnym stanie wiedzy medycznej chorobą nieuleczalną – immunoterapia (odczulanie) jest wciąż w fazie badań i nie jest rutynowo zalecana ze względu na ryzyko powikłań. Leczenie opiera się na trzech filarach: eliminacji alergenu, łagodzeniu objawów i gotowości na nagłe reakcje.
 

Eliminacja lateksu

Pierwszym i najważniejszym krokiem jest usunięcie lateksu z codziennego otoczenia. W domu warto wymienić gumowe dywaniki łazienkowe, zamienić poduszki lateksowe na syntetyczne i zastąpić gumowe rękawice kuchenne nitrylowymi. W sypialni konieczne jest przejście na prezerwatywy poliizoprenowe lub poliuretanowe, a zabawki erotyczne powinny być wyłącznie z silikonu medycznego. W placówkach medycznych trzeba za każdym razem informować personel o alergii – szpitale dysponują procedurami „Latex-Free" obejmującymi specjalne rękawice, dreny i cewniki nielateksowe.

Leczenie objawowe (maści, leki przeciwalergiczne)

Przy łagodnych reakcjach stosuje się kilka rodzajów leków. Leki przeciwhistaminowe II generacji zmniejszają świąd, pokrzywkę i objawy nieżytu nosa i są dostępne bez recepty, choć dobór preparatu warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą. Na skórę stosuje się glikokortykosteroidy miejscowe – maści i kremy z hydrokortyzonem – które wygaszają ognisko wyprysku lub pokrzywki. Przy katarze alergicznym skuteczne są steroidy donosowe, np. mometazon. Uzupełnieniem leczenia są emolienty, czyli preparaty odbudowujące barierę lipidową skóry, które utrudniają wnikanie alergenów i łagodzą podrażnienia.

Postępowanie w przypadku ciężkich reakcji

Pacjenci z wywiadem anafilaksji po kontakcie z lateksem powinni stale nosić przy sobie autostrzykawkę z adrenaliną (np. EpiPen) do podania domięśniowego. Po narażeniu na kontakt z lateksem przy wystąpieniu duszności, obrzęku gardła lub nagłym spadku ciśnienia należy natychmiast wstrzyknąć adrenalinę domięśniowo w zewnętrzną część uda i wezwać pogotowie. Po podaniu adrenaliny konieczny jest transport do szpitala, ponieważ kilka godzin po pierwszym epizodzie może wystąpić tzw. druga faza wstrząsu.

Codzienna profilaktyka – czego unikać?

Alergia na lateks często idzie w parze z reakcjami na niektóre pokarmy. Częstość występowania tzw. zespołu lateksowo-owocowego wynosi 21-58%. Organizm myli białka lateksu z podobnymi białkami obecnymi w owocach i warzywach. Wysokie ryzyko reakcji krzyżowej niosą banan, awokado, kasztan jadalny. Umiarkowane ryzyko – kiwi, jabłko, marchew, seler, melon, papaja, ziemniak i pomidor. Niższe, ale realne ryzyko dotyczy moreli, mango, brzoskwini, ananasa i orzechów włoskich. Pacjentom z rozpoznanym zespołem lateksowo-owocowym należy zalecić unikanie spożywania pokarmów, dla których potwierdzono alergię.
 

Rękawiczki lateksowe

Rękawice lateksowe (szczególnie te pudrowane) należy całkowicie wyeliminować ze swojego otoczenia tzn. z pracy i z domu. Puder skrobiowy „łapie" białka lateksu i unosi je w powietrzu, gdzie mogą unosić się przez wiele godzin po zdjęciu rękawicy i wywoływać objawy u osób, które nawet nie dotykały gumy. Zamiennikiem są rękawice nitrylowe lub winylowe.

Prezerwatywy lateksowe

Prezerwatywy lateksowe należy zastąpić poliizoprenowymi lub poliuretanowymi. Sam napis „hypoallergenic" na opakowaniu nie wystarczy – produkt może nadal zawierać lateks w obniżonym stężeniu, które dla osoby silnie uczulonej wciąż stanowi zagrożenie.

Zabawki erotyczne z lateksem

Zabawki wykonane z „jelly rubber" oraz PVC o intensywnym zapachu chemicznym wchłaniają bakterie i alergeny jak gąbka, co nasila stany zapalne. Jedynym bezpiecznym wyborem dla alergika jest silikon medyczny – nie reaguje on z tkankami, jest całkowicie pozbawiony lateksu i łatwy do dezynfekcji.

Nakładki medyczne i sprzęt medyczny

Osoby uczulone na lateks powinny nosić bransoletkę lub opaskę medyczną z informacją o swojej alergii. W razie wypadku lub nagłej utraty przytomności ratownicy zwykle sięgają po lateksowe rękawice lub rurki intubacyjne – widoczna informacja o alergii na lateks może pacjentowi dosłownie uratować życie.