Alergia kontaktowa – objawy, przyczyny, alergeny i leczenie

Spis treści

1. Co to jest alergia kontaktowa?
2. Objawy alergii kontaktowej
3. Mini-checklista: „Czy to może być alergia kontaktowa?"
4. Co najczęściej uczula? TOP 10 alergenów kontaktowych
5. Diagnostyka alergii kontaktowej – kiedy zrobić testy?
6. Leczenie alergii kontaktowej
7. Ile trwa alergia kontaktowa?
8. Profilaktyka i unikanie alergenów
9. Alergia pokarmowa. Podsumowanie

• Najczęściej zadawane pytania

Co to jest alergia kontaktowa?

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, czyli inaczej wyprysk kontaktowy alergiczny- to reakcja nadwrażliwości typu opóźnionego, rozwijająca się po bezpośrednim kontakcie skóry z prostymi związkami chemicznymi zwanymi haptenami. Co ważne – substancje te są zupełnie nieszkodliwa dla większości ludzi. Problem leży wyłącznie w nadwrażliwości konkretnej osoby, a nie w toksyczności samej substancji.

Nie należy mylić wyprysku kontaktowego alergicznego z wypryskiem kontaktowym niealergicznym, czyli z wypryskiem z podrażnienia. Czynniki drażniące lub toksyczne takie jak kwasy, zasady, wybielacze są w stanie wywołać zmiany wypryskowe u każdej osoby mającej kontakt z daną substancją, natomiast czynnik alergizujący wywoła objawy tylko u małego odsetka osób uczulonych.

Intensywność zmian skórnych w wyprysku z podrażnienia zależy od dawki i czasu ekspozycji na czynnik drażniący, w przeciwieństwie do wyprysku alergicznego, w którym nawet mała dawka substancji alergizującej może wywołać silne objawy kliniczne. Zmiany skórne w wyprysku alergicznym mogą utrzymywać się jeszcze kilka dni po usunięciu czynnika alergizującego z powierzchni skóry. Natomiast w wyprysku z podrażnienia usunięcie czynnika drażniącego powoduje dość szybkie złagodzenie objawów.

Jak przebiega reakcja w alergii kontaktowej?

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry rozwija się na podłożu reakcji immunologicznej typu IV. Objawy pojawiają się więc z opóźnieniem – zazwyczaj dopiero po 24-72 godzinach od kontaktu z alergenem. To dlatego, że alergia kontaktowa oparta jest na komórkach odpornościowych (limfocytach T), a nie na przeciwciałach IgE jak w alergii na pyłki czy roztocza.

Cały mechanizm przebiega dwuetapowo:

• Faza 1 – po ekspozycji skóry na klasyczny hapten zostaje on wstępnie przetworzony-łączy się z białkami naskórka i tworzy immunogenne kompleksy, które są następnie prezentowane limfocytom T przez komórki Langerhansa. Uczulone limfocyty T wędrują do okolicznych węzłów chłonnych, gdzie dochodzi do ich proliferacji klonalnej.
• Faza 2 – w wyniku kolejnej ekspozycji na alergen dochodzi do proliferacji limfocytów T w skórze i okolicznych węzłach chłonnych. Limfocyty te wydzielają liczne mediatory powodujące napływ komórek zapalnych i powstanie alergicznego stanu zapalnego.

Objawy alergii kontaktowej

Wysypka, zaczerwienienie, obrzęk

Zmiany chorobowe mogą lokalizować się w obrębie skóry różnych okolic ciała (twarz, szyja, dekolt, ręce, podudzia). Najczęściej jednak procesem chorobowym objęta jest skóra rąk. Zmiany wypryskowe rozwijają się w obrębie skóry eksponowanej na działanie haptenu i wykazują ewolucyjność wykwitów. Pierwszym objawem jest zazwyczaj rumień – zaczerwienienie skóry ograniczone do miejsca kontaktu z alergenem. Może mu towarzyszyć obrzęk, objawy sączenia.

Dominującym odczuciem jest intensywny świąd skóry, ból, pieczenie. Charakterystyczne jest też to, że wysypka ma tendencję do „rozlewania się" poza strefę bezpośredniego kontaktu – to ważna cecha odróżniająca ją od zwykłego podrażnienia.

U dzieci objawy często budzą niepokój rodziców -zwykle są to zaczerwienione policzki u malucha, swędząca szyja czy zaczerwienienie na brzuchu np. w miejscu kontaktu z metalowym guzikiem od jeansów. Objawy te mogą być pierwszymi oznakami alergii kontaktowej, które warto skonsultować z lekarzem.

Pęcherze, grudki, mokry wyprysk

W cięższej postaci na skórze tworzą się drobne grudki i pęcherzyki wypełnione jasnym płynem. Mogą się one ze sobą łączyć i tworzyć większe zmiany. Po pewnym czasie pęcherzyki pękają odsłaniając sączące powierzchnie nadżerkowe. Sączenie może się też pojawiać w wyniku drobnych pęknięć naskórka. Sącząca się skóra jest bardzo podatna na wtórne zakażenia bakteryjne. Jeśli pojawią się miodowożółte strupy lub wydzielina z ropą, nie warto zwlekać z wizytą u lekarza. W kolejnej fazie choroby dochodzi do nasilonego złuszczania-jest ono wyrazem odnowy naskórka i usuwania uszkodzonych i obumarłych w wyniku procesu zapalnego keratynocytów.

Gdy kontakt z alergenem trwa przez długi czas, skóra ulega zgrubieniu i lichenizacji – staje się szorstka, twarda, poprzecinana głębokimi bruzdami, a pęknięcia potrafią być bardzo bolesne.

Objawy na twarzy, dłoniach i u dzieci

Lokalizacja zmian skórnych często wskazuje na możliwą przyczynę alergii.

• Twarz i powieki najczęściej reagują na kosmetyki, perfumy i substancje zapachowe – powieki są wyjątkowo wrażliwe, bo skóra jest tam bardzo cienka i delikatna
   
• Dłonie to typowe miejsce alergii zawodowej. W różnych grupach zawodowych stwierdza się alergizację na typowe dla danego zawodu substancje np. fryzjerzy często uczulają się na p-fenylenodiaminę, pracownicy budowlani na chrom, pracownicy służby zdrowia na latex i leki do stosowania miejscowego Charakterystyczną cechą wyprysku zawodowego jest nasilenie się objawów w okresie pracy i poprawa zmian skórnych podczas dni wolnych.

U dzieci alergia kontaktowa jest niedoszacowana i często błędnie rozpoznawana jako AZS.

• Alergiczny wyprysk kontaktowy może pojawić się nawet w okresie noworodkowym lub niemowlęcym i częstość jego występowania zwiększa się w miarę dojrzewania.
   
• Alergię kontaktową u dzieci najczęściej wywołują metale zwłaszcza nikiel, konserwanty (tiomersal), substancje zapachowe, propolis, balsam peruwiański, parafenylenodiamina.
   
• Najczęstsze objawy u dzieci to: zaczerwienione policzki, swędząca szyja, zaczerwienienia na skórze w miejscu kontaktu z metalowymi elementami ubrania (guziki, zamki) lub sztuczną biżuterią czy chusteczkami nawilżanymi.
   
• Problem alergii kontaktowej jest niedoceniany, szczególnie u dzieci z AZS. Alergia kontaktowa dotyka ponad 45% z nich i może znacznie zaostrzać przebieg AZS.

Mini-checklista: „Czy to może być alergia kontaktowa?"

Zanim pójdziesz do lekarza, sprawdź, czy Twoje objawy pasują do tego obrazu:

1. Czy zmiany pojawiły się 24-72 godziny po kontakcie z nowym produktem, metalem lub substancją chemiczną?
2. Czy wysypka jest dokładnie tam, gdzie skóra stykała się z biżuterią, zegarkiem, paskiem, gumką lub detergentami?
3. Czy dominuje silne swędzenie, a nie ból?
4. Czy na skórze widoczne są drobne pęcherzyki z przezroczystym płynem?
5. Czy objawy ustępują po usunięciu podejrzanego przedmiotu i wracają przy ponownym kontakcie?
6. Czy zwykłe kremy nawilżające nie przynoszą poprawy?

Jeśli odpowiedziałeś „tak" na większość pytań, warto umówić się do dermatologa lub alergologa na testy płatkowe.

Co najczęściej uczula? TOP 10 alergenów kontaktowych

Alergiczne kontaktowe zapalenie skory może być wywołane przez bardzo dużą liczbę substancji chemicznych. Obecnie opisano 4 tys. potencjalnych alergenów kontaktowych, ale liczba ta stale rośnie wraz z rozwojem przemysłu kosmetycznego, chemicznego i farmaceutycznego. Do najczęstszych alergenów należą poniższe.
 

Metale: nikiel, chrom, kobalt

Metale to najczęstsza przyczyna alergii kontaktowej na świecie, zwłaszcza u kobiet i dzieci.
 

• Nikiel jest absolutnym liderem wśród alergenów kontaktowych. Znajduje się w sztucznej biżuterii, metalowych guzikach, zamkach błyskawicznych, klamrach, oprawkach okularów, zegarkach, monetach, kluczach, telefonach komórkowych, sztućcach, metalowych przedmiotach. Nikiel bywa też domieszką w złocie niskiej próby. Charakterystycznym objawem uczulenia są swędzące, rumieniowe zmiany skórne pojawiające się w miejscu styku skóry z metalowymi elementami ubrania lub z biżuterią.
   
• Chrom to główny alergen zawodowy – szczególnie groźny dla pracowników przemysłu cementowego i budowlanego (jest obecny w cemencie), osób pracujących przy produkcji farb i lakierów, pracowników garbarni oraz osób zajmujących się produkcją lub obróbką skóry, a także dla osób noszących skórzane buty (chrom jest używany w procesie garbowania). Uczulenie na chrom często objawia się przewlekłym wypryskiem stóp.
   
• Kobalt najczęściej współwystępuje z uczuleniem na nikiel lub chrom. Można go znaleźć w farbach, pigmentach, cemencie, metalowych narzędziach, sztucznej biżuterii, metalowych dodatkach.

Kosmetyki, substancje zapachowe, substancje konserwujące

Produkty do pielęgnacji ciała to drugie, bardzo bogate źródło haptenów. Mieszanki zapachowe są obecne w perfumach, mydłach, a nawet w produktach reklamowanych jako „bezzapachowe", tam zapach stosuje się do maskowania woni surowców. Konserwanty – szczególnie metyloizotiazolinon (MI) i jego mieszanka z metylochloroizotiazolinonem – to jedne z najsilniejszych alergenów tego rodzaju. Znajdują się w kremach, balsamach, szamponach, żelach pod prysznic i chusteczkach nawilżanych. Parafenylenodiamina (PPD), składnik farb do włosów znany z „czarnej henny", może wywoływać ekstremalnie silną reakcję – łącznie z obrzękiem całej twarzy.

Lateks

Lateks (naturalny kauczuk) to szczególny przypadek, bo może wywoływać jednocześnie dwa rodzaje alergii: natychmiastową (groźny wstrząs anafilaktyczny) i opóźnioną w postaci wyprysku kontaktowego. Lateks jest obecny w rękawiczkach gumowych, prezerwatywach, balonach i wielu sprzętach medycznych.

Środki chemiczne i leki stosowane na skórę

Do tej grupy należą m.in. neomycyna – antybiotyk często dodawany do popularnych maści na rany i otarcia (uczulenie na nią jest zaskakująco częste), benzokaina stosowana miejscowo w preparatach na hemoroidy lub bóle zębów, kalafonia obecna w plastrach opatrunkowych, lakierach do włosów i tuszach do rzęs, żywice epoksydowe używane w klejach przemysłowych, a także akceleratory gumy (tiuramy) stosowane w produkcji opon, obuwia sportowego i uszczelnień.

Diagnostyka alergii kontaktowej – kiedy zrobić testy?

Diagnostyka alergii kontaktowej różni się od standardowych testów stosowanych w alergii wziewnej czy pokarmowej. Zwykłe badania krwi na sIgE tutaj nie pomagają – mechanizm tej alergii nie jest oparty na przeciwciałach.
 

Testy płatkowe – złoty standard diagnostyki

Testy płatkowe (naskórkowe) to jedyna skuteczna metoda rozpoznania alergii kontaktowej. Polegają na naklejeniu na skórę pleców specjalnych komór z substancjami testowymi, które pozostają na skórze przez 48 godzin. Pierwszy odczyt następuje po ich zdjęciu, drugi po 72 godzinach, a w uzasadnionych przypadkach – po 96 godzinach lub nawet po tygodniu.

Wynik ocenia lekarz według skali plusowej: od braku reakcji (0) przez słaby odczyn (+), silny odczyn (++) aż po skrajnie silną reakcję ze zlewającymi się pęcherzami (+++).

Przed badaniem należy odstawić leki sterydowe (miejscowe i ogólne) oraz unikać opalania pleców – promieniowanie UV osłabia reakcję immunologiczną skóry i może dać wyniki fałszywie ujemne.

Kiedy koniecznie iść do dermatologa lub alergologa?

Wizyta u specjalisty nie powinna być odkładana, gdy:

• wysypka pojawia się regularnie w tym samym miejscu i nie ustępuje po zwykłej pielęgnacji;
• zmiany są zlokalizowane na twarzy, dłoniach lub dokładnie w miejscach kontaktu z metalem;
• podejrzewamy, że to praca zawodowa może być przyczyną nawracających problemów skórnych;
• objawy nasilają się, pojawia się ropna wydzielina lub gorączka sugerująca wtórne zakażenie.

Leczenie alergii kontaktowej

Eliminacja alergenu

Eliminacja alergenu to jedyna metoda, która pozwala naprawdę wyleczyć alergię kontaktową, a nie tylko złagodzić jej objawy. Po wykonaniu testów płatkowych pacjent otrzymuje dokładną listę substancji, których musi unikać. W praktyce oznacza to sprawdzanie składów kosmetyków na etykietach (lista INCI), zamianę biżuterii ze sztucznych metali na złoto wysokiej próby, platynę lub tytan, stosowanie odpowiednich środków ochrony w miejscu pracy, a niekiedy – zmianę stanowiska pracy, jeśli alergen jest nieodłącznym elementem wykonywanego zawodu.

Maści sterydowe

Miejscowe glikokortykosteroidy to leki pierwszego wyboru w ostrej fazie alergii kontaktowej – działają silnie przeciwzapalnie i szybko zmniejszają świąd oraz obrzęk. Wybór siły preparatu zależy od lokalizacji zmian i zawsze należy do lekarza:

• preparaty z hydrokortyzonem stosuje się u małych dzieci oraz na twarz i powieki, gdzie skóra jest cienka i wrażliwa;
• silniejsze sterydy z klobetazolem lub mometazonem są przeznaczone na skórę dłoni i stóp, gdzie naskórek jest znacznie grubszy.

Sterydów nie należy odstawiać gwałtownie ani stosować zbyt długo. Gwałtowne odstawienie może wywołać efekt odbicia – powrót objawów z większą siłą. Długotrwałe stosowanie grozi z kolei ścieńczeniem skóry i rozstępami.

Leki przeciwhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe nie blokują bezpośrednio mechanizmu alergii kontaktowej (który jest oparty na limfocytach, a nie na histaminie), ale zmniejszają świąd i przez to poprawiają komfort życia. Nowoczesne preparaty II generacji – cetyryzyna czy bilastyna – nie powodują senności i pozwalają normalnie funkcjonować w ciągu dnia. Ograniczając świąd, pomagają też uniknąć drapania zmian, co zmniejsza ryzyko zakażenia i blizn.

Ile trwa alergia kontaktowa?

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry ma charakter przewlekłej nadwrażliwości immunologicznej, co oznacza, że uczulenie na dany alergen zwykle utrzymuje się przez całe życie. Organizm „zapamiętuje” substancję uczulającą, dlatego ponowny kontakt może ponownie wywołać objawy. Nie oznacza to jednak, że zmiany skórne są obecne stale. U wielu osób objawy ustępują całkowicie po eliminacji alergenu i pojawiają się jedynie po ponownej ekspozycji.

Jeśli substancja zostanie szybko zidentyfikowana i usunięta, ostra reakcja zazwyczaj wygasa samoistnie. Jeśli kontakt z alergenem trwa – np. codziennie nosimy skórzane buty z dodatkiem chromu albo używamy tego samego kosmetyku z MI – dochodzi do przewlekłego zapalenia, które może utrzymywać się przez wiele miesięcy lub lat i prowadzić do trwałych zmian skórnych.

Orientacyjny czas gojenia zależy od nasilenia zmian:

• łagodna wysypka ustępuje zazwyczaj w ciągu kilku dni do 1-2 tygodni po eliminacji alergenu;
• ciężki wyprysk z obecnością sączenia wymaga zazwyczaj 2-4 tygodni na wygojenie i regenerację naskórka;
• zmiany przewlekłe z lichenizacją mogą wymagać wielu miesięcy intensywnej pielęgnacji skóry, zanim powróci ona do prawidłowej struktury.

Profilaktyka i unikanie alergenów

Pielęgnacja barierowa skóry

Wykazano, że regularne stosowanie emolientów pomaga zapobiegać rozwojowi wyprysku zawodowego. Po każdym myciu rąk zasadne jest obfite stosowanie emolientów w celu przywrócenia prawidłowo funkcjonującej bariery naskórkowej. Emolienty powinny być stosowane często i obficie. Regularne stosowanie emolientów (kremów nawilżająco-natłuszczających) utrudnia haptenom przenikanie do głębszych warstw naskórka i jest podstawą profilaktyki. Warto sięgać po produkty z ceramidami, ektoiną lub pantenolem – działają one kojąco na podrażnioną skórę i wspierają jej regenerację. W środowisku pracy sprawdzają się specjalistyczne kremy barierowe z dimetykonem, które tworzą na powierzchni skóry film ochronny ograniczający kontakt z potencjalnymi alergenami.

Rękawiczki

Osoby uczulone na lateks powinny sięgać po rękawiczki nitrylowe lub winylowe – są bezpieczną i powszechnie dostępną alternatywą. Przy wyprysku dłoni zaleca się stosowanie bawełnianych rękawiczek pod rękawice gumowe – pochłaniają one pot i chronią skórę przed mechanicznym drażnieniem. Wszystkie rękawiczki powinny być bezpudrowe, bo skrobia używana jako puder może przenosić cząsteczki alergenów i dodatkowo drażnić drogi oddechowe.

Zamienniki kosmetyczne

Osoby z alergią powinny wybierać kosmetyki hipoalergiczne, które przeszły testy pod kątem wywoływania reakcji kontaktowej. Warto szukać produktów oznaczonych jako bez substancji zapachowych – etykieta „bezzapachowy nie gwarantuje braku substancji aromatycznych, bo mogą być stosowane do maskowania zapachu surowców. Należy unikać kosmetyków z MI i MCI, a zamiast nich sięgać po produkty bazujące na wodzie termalnej, aloesie i oleju jojoba, które są dobrze tolerowane przez skórę wrażliwą i reaktywną. Przed zakupem nowego kosmetyku warto zrobić test na nadgarstku – nałożyć małą ilość preparatu i obserwować reakcję przez 48-72 godziny.

Alergia kontaktowa. Podsumowanie

Alergia kontaktowa potrafi skutecznie utrudniać codzienne życie – szczególnie gdy przez długi czas nie wiadomo, co ją wywołuje. Czerwone policzki u dziecka, swędząca skóra po nowej biżuterii czy pęcherze na dłoniach po kontakcie z kosmetykiem to sygnały, których nie należy ignorować. Kluczem do wyleczenia jest trafna diagnoza oparta na testach płatkowych, eliminacja konkretnego alergenu i konsekwentna pielęgnacja barierowa skóry. Przy odpowiednim postepowaniu większość pacjentów osiąga pełną remisję. Każdy niepokojący wykwit skórny o charakterze pęcherzykowym i świądowym warto skonsultować z dermatologiem lub aalergologiem – im wcześniej, tym lepiej.