Talerz zdrowego żywienia
Spis treści
- Od piramidy zdrowia do talerza zdrowego żywienia
- Trzy piramidy – dla dorosłych, dzieci i seniorów
- Co znajduje się na kolejnych piętrach piramidy
- Jak wygląda talerz zdrowego żywienia
- Najważniejsze zalecenia i zdrowe zamiany
- Dla kogo są piramida i talerz
Od piramidy zdrowia do talerza zdrowego żywienia
Od czasu koncepcji pól zdrowia Marca Lalonde’a wiadomo, że czynniki środowiskowe i styl życia – w tym sposób żywienia – w ogromnym stopniu decydują o naszym zdrowiu. Według przytaczanych szacunków odpowiadają nawet za 60% jego stanu. Dlatego eksperci na całym świecie od lat starają się przedstawiać zasady zdrowego odżywiania w prostej, graficznej formie. Najbardziej rozpoznawalną z nich stała się piramida zdrowia.
W latach 2016–2019 Instytut Żywności i Żywienia opracował trzy piramidy: dla dorosłych, dla dzieci i młodzieży oraz – w 2019 roku – dla osób starszych. W 2020 roku pojawił się talerz zdrowego żywienia. Istnieje w jednej wersji, przeznaczonej dla dorosłych, a u dzieci i seniorów trzeba go nieco modyfikować w zależności od wieku i stanu zdrowia.
Talerz jeszcze mocniej niż piramida podkreśla znaczenie warzyw i owoców. Ma uświadomić, jak ważne są w diecie produkty pochodzenia roślinnego. Wpisuje się to w szerszy trend – coraz częściej mówi się o dietach roślinnych, np. o tzw. diecie planetarnej.
Trzy piramidy – dla dorosłych, dzieci i seniorów
Piramidy różnią się od siebie, bo inny jest stan fizjologiczny i inne potrzeby osób w różnym wieku:
- Dorośli – nacisk na prawidłowe żywienie, aktywność fizyczną i odpowiednie nawodnienie, przy czym podstawowym napojem powinna być woda.
- Dzieci i młodzież – piramida uwzględnia szerszy zestaw czynników. Ogromnym problemem jest próchnica, która u 12-latków dotyczy nawet 70% dzieci, dlatego w piramidzie pojawia się szczoteczka do zębów jako przypomnienie o higienie jamy ustnej. Około 90% dzieci korzysta z tabletów, komputerów i smartfonów, co ogranicza ruch. Stąd zalecenia dotyczące zwiększenia aktywności fizycznej, ale także odpoczynku: odpowiedniej ilości snu, który wpływa na choroby metaboliczne, oraz przerw od ekranów.
- Osoby starsze – często są samotne, dlatego piramida zwraca uwagę na kontakt z otoczeniem, spotkania ze znajomymi i relacje społeczne.
Co znajduje się na kolejnych piętrach piramidy
Im niższe piętro piramidy, tym więcej produktów z danej grupy powinniśmy jeść w ciągu dnia.
- Warzywa i owoce – we wszystkich trzech piramidach stanowią podstawę. We wcześniejszych wersjach u podstawy były produkty zbożowe. Zamiana nie zmieniła zasady, że główna część energii ma pochodzić z węglowodanów, ale badania pokazały, że Polacy jedzą zdecydowanie za mało warzyw i owoców. Powinny stanowić połowę tego, co jemy w ciągu dnia, i być jak najbardziej różnorodne – źródłem witaminy C, karotenoidów i polifenoli. Im intensywniejszy kolor (żółty, pomarańczowy, ciemnofioletowy), tym więcej polifenoli, czyli przeciwutleniaczy chroniących przed wolnymi rodnikami. A te sprzyjają chorobom cywilizacyjnym: chorobom serca i naczyń, cukrzycy oraz chorobom neurodegeneracyjnym, takim jak choroba Alzheimera czy Parkinsona.
- Produkty zbożowe – najlepiej z pełnego przemiału: gruba kasza gryczana, pęczak, płatki zbożowe. Szczególnie cenne są beta-glukany z jęczmienia i owsa. To frakcja rozpuszczalnego błonnika, która pomaga obniżać stężenie lipidów, normalizuje poziom glukozy i nie sprzyja nadwadze.
- Produkty mleczne – przede wszystkim naturalne, niesłodzone, zwłaszcza fermentowane napoje mleczne, które są źródłem probiotyków. W zaleceniach żywieniowych coraz częściej mówi się o osi jelita–mózg: zaburzenia mikrobioty mogą mieć związek z chorobami metabolicznymi, w tym otyłością, a także z chorobami układu krążenia i nowotworami.
- Mięso – dobre źródło białka, ale mięsa przetworzonego nie należy jeść w dużych ilościach.
- Tłuszcze – na szczycie piramidy. Zaleca się, by częściowo zastępować je nasionami, np. pestkami słonecznika czy dyni, oraz orzechami. Wcześniejsza wersja piramidy wskazywała co najmniej 30 g orzechów dziennie, czyli 3–4 orzechy włoskie albo około 10 laskowych. Orzechy są jednak kaloryczne, więc nie zjadamy całego opakowania.
We wszystkich piramidach zaleca się ograniczanie cukru i słodyczy. Według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia i Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) spożycie cukrów dodanych i wolnych powinno być jak najmniejsze. Dotyczy to także produktów z dodatkiem sacharozy czy syropu glukozowo-fruktozowego.
Jak wygląda talerz zdrowego żywienia
Talerz pokazuje proporcje, które powinny obowiązywać przy każdym posiłku:
- 1/2 talerza – różnorodne, kolorowe warzywa i owoce,
- 1/4 talerza – produkty dostarczające pełnowartościowego białka: mięso, ryby, produkty mleczne,
- 1/4 talerza – produkty węglowodanowe, czyli główne źródło energii: najlepiej pełnoziarniste kasze, płatki zbożowe i pieczywo.
Osoby chorujące na cukrzycę powinny zwracać szczególną uwagę na stopień przemiału ziarna i wybierać pieczywo o niskim indeksie glikemicznym.
Najważniejsze zalecenia i zdrowe zamiany
Do piramidy dołączono 10 zasad zdrowego żywienia – codziennych „przykazań”. Należą do nich m.in.: regularne posiłki co 3–4 godziny, codzienne jedzenie co najmniej 400 g warzyw i owoców (z przewagą warzyw – owoce mają stanowić około 1/4 tej ilości), produkty pełnoziarniste niemal w każdym posiłku oraz ograniczanie soli, cukru i produktów z dużą ilością konserwantów.
Zalecenia do talerza mają inny charakter – są rozpisane na trzy kroki, by zmiany wprowadzać stopniowo. Przykład ryb, za którymi wiele osób nie przepada:
- krok 1 – ryba przynajmniej raz w tygodniu,
- krok 2 – ryba dwa razy w tygodniu, w tym przynajmniej raz tłusta,
- krok 3 – ryba tłusta dwa razy w tygodniu.
Tłuste ryby zawierają kwasy omega-3, które chronią przed chorobami układu sercowo-naczyniowego: nadciśnieniem, miażdżycą, dyslipidemią czy chorobą niedokrwienną serca.
Inne zalecenia i zdrowe zamiany:
- Białe pieczywo i produkty zbożowe zamieniaj na pełnoziarniste.
- Sól zastępuj ziołami – poprawiają smak potraw i dostarczają składników mineralnych. WHO zaleca maksymalnie 5 g soli dziennie, tymczasem przeciętny Polak spożywa 3–4 razy więcej.
- Ograniczaj produkty przetworzone – fast foody, frytki, herbatniki, chipsy, słone paluszki.
- Pij co najmniej dwie szklanki mleka dziennie lub zastępuj je fermentowanymi napojami mlecznymi: kefirem, maślanką, jogurtem naturalnym. Dostarczają wapnia, który chroni przed osteopenią, osteoporozą i próchnicą. Badania, także te prowadzone przez dr Pachocką, wskazują ponadto na korzystny wpływ produktów mlecznych na stężenie glukozy, ilość tkanki tłuszczowej i poziom cholesterolu. Osobom z insulinoopornością, cukrzycą lub podwyższonymi trójglicerydami zaleca się zastępowanie mleka napojami fermentowanymi.
- Sery wybieraj z umiarem – najlepiej biały, chudszy ser, bo tłuszcz mleczny to źródło nasyconych kwasów tłuszczowych.
- Jedz więcej roślin strączkowych – w talerzu zyskały na znaczeniu. To świetne źródło białka, witamin i składników mineralnych.
- Pij wodę – co najmniej 1,5–2 litry dziennie. Szczególnie dotyczy to osób starszych, które często zapominają o piciu.
- Pamiętaj o orzechach i nasionach.
- Unikaj cukru, nadmiaru soli, alkoholu i dań przetworzonych.
Dla kogo są piramida i talerz
Zarówno piramida zdrowia, jak i talerz zdrowego żywienia są przeznaczone dla osób zdrowych, stosujących dietę normokaloryczną – przyjmuje się, że to około 2000 kcal dziennie. Każda grupa produktów ma inny skład, dlatego w przypadku nadwagi, otyłości czy innych chorób model trzeba odpowiednio zmodyfikować. Przykładowo przy dnie moczanowej należy unikać produktów bogatych w puryny. W takich sytuacjach warto skorzystać z porady dietetyka.
Artykuł powstał na bazie transkrypcji nagrania wideo, aby ułatwić dostęp do treści w formie tekstowej. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Celem materiału jest promocja zdrowia i profilaktyki chorób. Pamiętaj, że proces leczenia powinien być dostosowywany do indywidualnej sytuacji pacjenta. Jeżeli zauważasz u siebie niepokojące objawy, skonsultuj je z lekarzem.
