Sportowa rewolucja - od ekranów do treningu. Jak zachęcić nastolatka do aktywności fizycznej?

Spis treści

1. Niepokojące badania
2. Bądź jak Sherlock
3. Siła argumentacji
4. Wzmocnij mózg
5. Wspieraj wewnętrzny cel
6. Łyk filozofii

Aktywność przed ekranem obniża poziom życiowej energii, a niebieskie światło obciąża i tak zmęczony mózg. Liczne badania naukowe wskazują, że aktywność fizyczna nie tylko podnosi wydajność naszego ustroju pod względem energii fizycznej, ale też wpływa na jakość koncentracji, pamięć i wydajność naukową. To koronne argumenty, których warto użyć w dyskusjach z nastolatkiem.  

Niepokojące badania

Wraz ze spadkiem sprawności dzieci coraz więcej z nich ma nadwagę lub otyłość —  dzieci w Polsce tyją najszybciej w Europie, a co piąte dziecko ma problem z nadmierną masą ciała, zagrażającą zdrowiu. Wskazują na to przeprowadzone w 2021 r. badania Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie. Objęto nimi 2228 uczniów klas drugich w wieku ośmiu lat ze 109 szkół w 16 województwach i 49 powiatach oraz 865 rodziców. W 2021 r. nadwagę lub otyłość stwierdzono u 35,3 proc. dzieci, podczas gdy w 2016 r. – u 30,7 proc. Jedynie otyłość wykazywało 12,2 proc. ośmiolatków w 2016 r. i 16,8 proc. w 2021 r. Mała aktywność fizyczna, nadwaga i otyłość powodują, że pogarsza się ogólny stan zdrowia dzieci - przykładem jest ciśnienie tętnicze krwi. To może dawać również rezultaty w postaci pogorszenia się kondycji psychicznej. Na poczucie niskiego poziomu poczucia szczęścia (czy zadowolenia z życia), związanego z ryzykiem depresji wskazywało 34,3 proc. nastolatków do 13. roku życia, 49,3 proc. w wieku 14-16 lat oraz niemal połowa od 17. roku życia. W związku z alarmującymi danymi zdrowotnymi, warto podjąć kroki w kierunku poprawy nastoletniego dobrostanu. Najlepszym remedium na ekranowe zwiotczenie jest sport – aby podjąć rozmowę w tym kierunku, rodzic powinien się do tego solidnie przygotować.

Bądź jak Sherlock

Na początku rozmów o aktywności fizycznej wspieraj w swoim dziecku jego preferencje i zachęcaj do indywidualnych wyborów. Spytaj, czy woli ćwiczyć zespołowo, czy indywidualnie. Czy woli aktywności na zewnątrz, czy w pomieszczeniu. Czy woli zajęcia prywatne, czy publiczne, w jakimś ośrodku kultury, klubie sportowym, czy na osiedlowej siłowni. Jeśli widzisz, że w młodym człowieku brakuje motywacji, posłuż się argumentem o plastyczności mózgu. Nasze mózgi uczą się nieustannie, dlatego każda nowa aktywność to dla nich najlepsza pożywka. Aktywności fizyczne redukują zmęczenie i zniechęcenie. Każdy rodzaj eksperymentu jest dla mózgu dobry i stanowi pozytywne wyzwanie – zachęcaj więc nastolatka do poszukiwań. Jeśli to możliwe, towarzysz mu w odkrywaniu nowości. Jeśli dziecko przyznaje się do lenistwa, doceń jego szczerość. A potem podziel się swoim przykładem – opowiedz o tym, że i Ty jako dorosły masz czasem trudność z tym, żeby ruszyć się z domu. Jednak ciało w ruchu, zachęcone do aktywności, odwdzięcza się na powrót energią. Dlatego sport bywa pozytywnie uzależniający – z czasem ciało samo prosi o ruch i aktywność, a w zamian oddaje nam z wdzięcznością endorfiny, adrenalinę i dopaminę, czyli substancje chemiczne, które leżą u podstaw naszego dobrego samopoczucia i codziennej energii. Bez rodzicielskiego modelowania trudno spodziewać się, że dziecko będzie rwało się do aktywności, które są obce jego rodzicom. Dlatego na początek zaproponuj nastolatkowi, że pójdziesz razem z nim – na spacer z kijkami, na basen, a może do parku trampolin? Wspólne przygody i aktywności mogą nie tylko rozpalić w nastolatku entuzjazm, ale także wspomóc Wasze wspólne budowanie więzi. Podtrzymuj tę włączającą inicjatywę, nie wywieraj nadmiernej presji i nie odbieraj tego jako odrzucenie, jeśli nastolatek odmówi. Staraj się być cierpliwy i nie rezygnuj z kolejnych ofert i zaproszeń. W pewnym momencie, z jakiegokolwiek powodu, młody człowiek może nie mieć nic lepszego do roboty i będzie skłonny to zaakceptować. Jeśli nastolatek zdecyduje się zapisać siebie na jakiś samodzielny program ćwiczeń, zasugeruj, aby zaczął od krótkiego limitu czasu. Zapewniaj, że nawet krótkie odcinki czasu i aktywności wystarczą – z czasem młody człowiek powinien połknąć bakcyla i samodzielnie przedłużać czas aktywności, czyli podnosić sobie poprzeczkę. Motywuj i wzmacniaj za każdym razem, kiedy młodemu człowiekowi uda się wytrwać w podejmowanym wyzwaniu.

Siła argumentacji

Konia z rzędem temu, kto wygrał w wojnie na argumenty z nastolatkiem. To, co może rodzic, to uznać młodego człowieka w jego oporze. Sport ma wśród niektórych młodych ludzi tak samą złą sławę jak diety – są postrzegane jako dobre dla innych, a nie dla konkretnych nastoletnich bytów, które za wszelką cenę chcemy przekonać do regularnego wuefu. Dlatego warto sprytnie przemycać komunikat o dobrostanie – i do jego praktykowania namawiać. Sport kojarzy się młodzieży z wyzwaniami i spektrum osiągnięć. W nastoletnim życiu lęk przed oceną jest wyższy niż w jakimkolwiek innym okresie życia. Dlatego warto w rozmowach podkreślać, że rozpoczęcie swojej przygody z aktywnością fizyczną nie musi od razu oznaczać przygotowań do wyjazdu na olimpiadę. Zaprezentujmy aktywności sportowe jako taki, które pozwalają się rozwijać pod każdym względem – nie tylko pod kątem osiągnięć i medali. Jeśli Twoje dziecko to mistrz konkretów, przywołaj badania, które mówią o tym, jak regularne uprawianie sportu wspiera zdrowe krążenie i że jego długofalowa kondycja zaczyna się właśnie w okresie nastoletnim. Ostatecznie korzyści płynące z uczestnictwa w sportach zespołowych przez cały okres dojrzewania nastolatka mogą trwać przez całe życie.

Wzmocnij mózg

Drugim istotnym argumentem jest ten z gatunku neurobiologicznych. Ponieważ nasze mózgi mają wysoki poziom plastyczności, warto wspierać je w tej właściwości już na starcie w dorosłość. Sport pozwala na żłobienie trwalszych i gęstszych ścieżek neuronalnych, a to one odpowiadają na przykład za większą chłonność intelektualną i lepsze wyniki w nauce. Dlatego argument o tym, że na siłownię chodzą tylko osobniki gardzące aktywnością intelektualną – łatwo utrącić. Na drugim końcu spektrum znajdują się sportowcy, tacy jak „rozgrywający Harvardu” Ryan Fitzpatrick czy koszykarz Pau Gasol, który zawiesił szkołę medyczną, aby grać profesjonalną koszykówkę. Badania nad korzyściami neurologicznymi wykazały,  że ćwiczenia działające na poziomie komórkowym wzmacniają mózg – czyli wspierają również rozwój intelektu. Poprawa kondycji fizycznej ma również przełożenie na ogólną poprawę zdrowia psychospołecznego. W szczególności sportowcy doświadczają niższego poziomu depresji i lęku niż ich koledzy niebędący sportowcami. Sporty zespołowe przynoszą jeszcze więcej korzyści niż aktywność w pojedynkę. Niektórzy badacze spekulują, że wynika to ze społecznego aspektu bycia w zespole. Inni posuwają się nawet do podkreślania znaczenia udziału młodzieży w sportach zespołowych, sugerując, że jest ono niezbędne dla ich rozwoju w sferze społecznej. Co ciekawe, naukowcy odkryli, że dzieci uprawiające sporty zespołowe są bardziej zaawansowane w rozwoju społecznym niż ich rówieśnicy nieuczestniczący w sportach. Zaangażowanie w sport sprzyja relacjom mentorskim, a także zapewnia nastolatkom wiele możliwości radzenia sobie w różnych (czasami złożonych) sytuacjach społecznych, podejmowania decyzji i pracy w zespole. Dzięki temu nastolatki są bardziej kompetentne, zdecydowane, lepiej zarządzają swoim czasem, zapewniając jednocześnie sobie nawzajem poczucie wspólnoty i przynależności. Jeśli Twoje dziecko boi się rywalizacji, przypominaj mu, że sport uprawiamy głównie z myślą o zdrowiu, a nie wygranej. Nie wszyscy nastolatkowie mogą być najlepsi w swojej dyscyplinie – przypominaj młodemu człowiekowi, że już sama konsekwencja w działaniu ma wartość. Zaangażowanie sportowe ma charakter ochronny: nastolatki, które regularnie uprawiają sport, zwykle lepiej rozumieją siebie, rozpoznają swoje granice i sprawniej je wyznaczają. To ważny kapitał na przyszłość.

Wspieraj wewnętrzny cel

Argument o poprawie wyglądu fizycznego przez ćwiczenia może okazać się spalony – dotyczy nie tylko motywacji zewnętrznej, odnoszącej się do wszechobecnych medialnych komunikatów o nieustannej potrzebie poprawy czegoś w sobie. Wciąż tworzący się obraz samego siebie u dojrzewającego człowieka jest wyjątkowo wrażliwy na wszelkie przejawy krytyki albo tego, co jako krytykę odczyta. Chętnie za to przyjmuje umiejętnie podaną motywację. Warto pamiętać, że w komunikacji z nastolatkiem zależy nam na stworzeniu platformy porozumienia, swego rodzaju połączenia między nim a nami. Komunikat o tym, że coś  w nastolatku jest „do poprawy” spotka się z oporem i niechęcią. Młody człowiek potrzebuje mieć pewność,  że może być usłyszany i wysłuchany w tym, co dla niego trudne. Chodzi o zachowanie jego i naszej autonomii. Chcemy, żeby wiedział o swoim prawie do frustracji, gniewu, napięcia, niezgody i że rozmawiając o tym, może lepiej zrozumieć siebie i źródło swoich reakcji. Dlatego zamiast popierać zewnętrzny cel, jakim jest „lepszy wygląd” dzięki ćwiczeniom, tak aby inni to zauważyli, wesprzyjmy cel wewnętrzny: „poczucie się lepiej” po ćwiczeniach fizycznych. Ćwiczenia fizyczne mogą na wiele sposobów przemawiać do zainteresowań nastolatków.  W wieku, w którym łatwo jest czuć się zdanym na łaskę sił, którymi nie dysponujesz, ćwiczenia mogą paradoksalnie ich dodawać, bo wspierają sprawstwo, regulują poczucie kontroli i dają satysfakcję. Warto  w dyskusji z nastolatkiem wesprzeć się argumentami o wzmacnianiu układu nerwowego, a w konsekwencji – wzroście odporności psychicznej i zwiększeniu koncentracji. Ćwiczenia fizyczne pozwalają również bezpiecznie rozładowywać napięcie, którego współcześnie nikomu z nas nie brakuje. W paczce raźniej Istnieje mnóstwo badań, które potwierdzają, że w okresie adolescencji dużo istotniejsze znaczenie ma dla młodych ludzi spędzanie czasu z rówieśnikami niż z rodzicami i rodziną. Badania Kate Mills czy Anne-Lise Goldings  wskazują, że potrzeba akceptacji społecznej wśród rówieśników często odgrywa kluczową rolę podczas podejmowania decyzji przez nastolatki. Dlatego warto wypytać młodego człowieka albo wybadać, czy w jego najbliższym otoczeniu młodzież nie wykazuje zainteresowania nawet najbardziej ekscentryczną dyscypliną sportu: od szermierki i wspinaczki po sztuki walki czy praktykowanie skupienia w quigong. Każda forma aktywności fizycznej, w szczególności praktykowana w grupie, pozwala wzmacniać więzi i dodatkowo wspólnie motywować się do rytuałów, wychodzenia z domu i ruszania ciała. Świetnym sposobem rozładowania nadmiernego napięcia jest taniec – można na niego wybierać się z grupą znajomych, a przy okazji ćwiczyć koordynację i pamięć podczas ćwiczeń choreograficznych.

Łyk filozofii

Jak wiemy, nic wartościowego w życiu nie przychodzi łatwo. Aby doświadczyć osobistej satysfakcji, czyli głębszej formy sukcesu, nastolatek musi nauczyć się, że ciężka praca, ustalanie priorytetów, poświęcenie i konsekwencja pomogą mu osiągnąć swoje cele. Te atrybuty są częścią struktury osobowości długodystansowca i mają fundamentalne znaczenie dla osiągania sukcesów nie tylko w sporcie, ale także w nauce i poza nią. 

Zachęcając i wspierając swoje nastolatki w uprawianiu sportów wyczynowych, rodzice uczą je wytrwałości  i odporności psychicznej. Wyniki badań amerykańskiej psycholożki sportu dr Rity Ducksworth wskazują,  że aktywność sportowa wyjątkowo mocno kształtuje osobowość. Nastolatki mogą ćwiczyć fizycznie  i ostatecznie zdobyć odporność psychiczną dzięki nawykom wykształconym w konkurencyjnych sportach zespołowych: ciężkiej pracy, często za niewielkie lub żadne uznanie i uczeniu się tolerowania frustracji. Bycie członkiem drużyny sportowej zapewnia także nastolatkom możliwość pracy z lepszymi od nich i takimi, którzy w swoich działaniach mogą stanowić dla nich inspirację. Nauka ciężkiej pracy w sporcie i tolerowania naturalnych wzlotów i upadków związanych z lekkoatletyką mogą wspierać ambicję i ogólny zapał do rozwoju. Co więcej, według dr w miarę rozwijania się tej cechy nastolatki stają się bardziej odporne na różne dziedziny  i mają lepszą zdolność radzenia sobie ze stresorami życia codziennego.